Dấu ấn không gian Phật giáo Trúc Lâm qua tư liệu khảo cổ

Hé mở trung tâm Phật giáo lớn thời Trần từ hàng nghìn di vật

Tháng 12/2025, đợt khai quật khảo cổ tại địa điểm chùa Hoành Mô, trên diện tích khoảng 200 m² thuộc tổ dân phố Hoành Sơn (xã Lạng Giang), các nhà khoa học đã phát hiện hàng nghìn di vật gồm: Vật liệu kiến trúc, gạch, ngói, đồ gốm men, đồ sành, tượng… có niên đại từ thời Trần đến thời Nguyễn. Kết quả cho thấy chùa Hoành Mô là một trung tâm Phật giáo có quy mô lớn, với địa tầng văn hóa tồn tại liên tục từ thế kỷ XIII - XIV (thời Trần), qua thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII - XVIII) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX - XX). Đặc biệt, lớp kiến trúc thời Trần được phát lộ khá rõ nét và đồng bộ. Công trình trung tâm có bình đồ hình chữ nhật, kích thước khoảng 12 m x 8 m, xung quanh là hệ thống sân nền lát gạch, nổi bật là sân gạch hoa chanh.

Những di vật phát hiện tại khu vực khai quật khảo cổ di tích chùa Hoành Mô, xã Lạng Giang.

Theo Tiến sĩ Phạm Văn Triệu, Trưởng Phòng Khảo cổ học lịch sử (Viện Khảo cổ học Việt Nam), gạch hoa chanh là vật liệu kiến trúc cao cấp, thường chỉ xuất hiện tại các công trình trọng yếu của hoàng gia hoặc quốc tự thời Trần. Việc phát hiện sân nền lát gạch hoa chanh tại chùa Hoành Mô cho thấy ngôi chùa này từng được triều đình đầu tư lớn, giữ vị trí quan trọng trong hệ thống Phật giáo quốc gia. Bên cạnh đó, kỹ thuật xây dựng tại Hoành Mô mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Trần. Nền móng được đầm nện chắc chắn bằng đất sét và sỏi laterit, bó nền bằng gạch xếp quy chuẩn, không sử dụng chất kết dính.

Đây là kết quả của đợt khai quật mở rộng sau những phát hiện bước đầu năm 2024 với gần 1,3 nghìn di vật được thu thập. Việc tiếp tục khai quật tại đây làm xuất lộ thêm nhiều nền móng, sân nền kiến trúc các thời kỳ, góp phần làm rõ quy mô và lịch sử phát triển của di tích.

Cùng thời gian, Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh số 1 tiến hành khai quật tại phế tích chùa Hòn Tháp (xã Cẩm Lý), nằm trên sườn núi dãy Huyền Đinh. Kết quả khai quật năm 2025 cho thấy hai lớp kiến trúc chồng xếp, chủ yếu thuộc thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn. Đáng chú ý, sự xuất hiện rải rác của mảnh gốm men ngọc, đồ sành thời Trần khiến các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng chùa Hòn Tháp có thể đã được khởi dựng từ thời Trần, sau đó được trùng tu, mở rộng ở các giai đoạn sau. Theo tư liệu thư tịch cổ, chùa Sơn Tháp (Hòn Tháp) từng là nơi Điều ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông dừng chân trên hành trình vào Yên Tử tu hành. Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Đoàn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, di tích chùa Hoành Mô và chùa Hòn Tháp tuy khác nhau về địa hình và quy mô nhưng đều cho thấy sự hiện diện bền bỉ, có hệ thống của Phật giáo Trúc Lâm trong không gian Bắc Ninh xưa.

Bảo tồn, phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch

Vùng đất Bắc Ninh có lịch sử hình thành lâu đời, gắn liền với nền văn minh sông Hồng và văn hóa Kinh Bắc. Những phát hiện tại chùa Hoành Mô và chùa Hòn Tháp đã góp phần làm sáng rõ không gian Phật giáo Trúc Lâm vùng Tây Yên Tử, khẳng định vai trò của khu vực này trong lịch sử văn hóa - tôn giáo Đại Việt, nhất là dưới triều Trần. Những kết quả khảo cổ bước đầu không chỉ làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa Bắc Ninh mà còn góp phần lan tỏa chiều sâu lịch sử, văn hóa và tinh thần Phật giáo Trúc Lâm trong đời sống đương đại.

Tuy nhiên, thực tế các di tích hiện vẫn chịu tác động từ sinh hoạt và canh tác của người dân. Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học cho rằng việc khoanh vùng bảo vệ các khu vực đã phát lộ là yêu cầu cấp thiết đồng thời cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu, làm rõ cấu trúc tổng thể và lịch sử phát triển của từng di tích.

Đánh giá cao giá trị kết quả khai quật khảo cổ tại di tích chùa Hoành Mô và chùa Hòn Tháp, lãnh đạo UBND tỉnh giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các cơ quan chuyên môn hoàn thiện hồ sơ khoa học, xây dựng kế hoạch khai quật mở rộng, bảo tồn tổng thể; nghiên cứu phương án trưng bày, giới thiệu hiện vật gắn với phát triển du lịch.

Ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh cho biết đã chỉ đạo đơn vị chuyên môn hoàn thiện hồ sơ khoa học tại hiện trường, thực hiện lấp hố khai quật bảo tồn đúng kỹ thuật, bảo quản hiện vật theo quy định và nghiên cứu đề xuất phương án tu bổ, phục hồi, giám định niên đại di tích. Cùng với đó, chính quyền địa phương tăng cường tuyên truyền, khoanh vùng bảo vệ, bảo đảm an toàn khu vực khai quật; nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cán bộ và Nhân dân trong việc gìn giữ, bảo vệ và phát huy giá trị di sản.