Khai thác tài nguyên văn hoá trong phát triển du lịch cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Bắc Ninh

Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch là chủ trương đang được Đảng, Nhà nước quan tâm đẩy mạnh trong thời gian qua nhằm nâng cao đời sống người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây cũng là nội dung của Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành, địa phương liên quan thực hiện với mục tiêu khôi phục, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, bồi dưỡng, đào tạo cán bộ văn hóa; hỗ trợ cơ sở vật chất, trang thiết bị văn hóa cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi để nâng cao mức thụ hưởng về văn hóa cho đồng bào các dân tộc gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Phát triển du lịch cộng đồng gắn với khai thác các giá trị văn hóa đặc trưng vùng dân tộc thiểu số sẽ góp phần bảo vệ, phát huy di sản văn hóa dân tộc, tạo nguồn lực phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Thực tế cho thấy, phát triển du lịch cộng đồng ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã và đang mang lại “lợi ích kép”. Loại hình du lịch này không chỉ góp phần bảo vệ và phát huy những giá trị văn hóa vốn có mà còn tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi phát triển kinh tế trên mảnh đất quê hương.

Theo quyết định số 1071 ngày 7/8/2026 của UBND tỉnh, thì hiện nay Bắc Ninh có 29 xã, phường dân tộc thiểu số và miền núi. Trong số này, nhiều đơn vị xã, phường có tiềm năng lớn về phát triển du lịch cộng đồng. Tại một số địa phương đã và đang phát triển nhiều mô hình điểm du lịch cộng đồng dựa vào khai thác các giá trị văn hoá tiêu biểu của đồng bào dân tộc thiểu số. Tiêu biểu là điểm du lịch cộng đồng Khe Rỗ thuộc xã An Lạc, HTX du lịch cộng đồng người Dao bản Mậu, HTX du lịch cộng đồng bản Ven, HTX du lịch Đồng Dao, HTX du lịch Tân Sơn... Các HTX này đã khai thác văn hoá, tập quán người dân tộc thiểu số và tài nguyên thiên nhiên tại địa phương phục vụ cho phát triển du lịch và đã mang lại những giá trị nhất định. Tại các xã vùng cây ăn quả như Lục Ngạn, Thanh Hải, Quý Sơn, Tân Sơn vào mùa vải  thiều, mùa cam, bưởi, nhiều HTX, nhà vườn đã liên kết với doanh nghiệp lữ hành xây dựng nhiều sản phẩm du lịch tham quan trải nghiệm miệt vườn mùa cây trái, đưa hàng nghìn lượt du khách về trải nghiệm. Tại xã Xuân Lương, HTX  Thân Trường xây dựng  điểm  du lịch cộng đồng bản ven , xã Xuân Lương với hơn 20 hộ thành viên. Bà Lý Thị Hợi, Giám đốc HTX cho biết đã đầu tư hơn 40 tỷ đồng xây dựng 7 nhà sàn cộng đồng, 3 khu chức năng, vườn và xưởng sản xuất chè cùng nhiều hạ tầng thiết yếu khác. Hiện Hợp tác xã có thể đón 1.500 khách/ngày(phục vụ ăn trưa) và 500 khách lưu trú qua đêm.…

Việc phát triển du lịch cộng đồng tại các địa phương của tỉnh Bắc Ninh bước đầu đã tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đồng thời đánh thức sức sống tiềm tàng của nhiều tài nguyên văn hoá du lịch. Mô hình du lịch cộng đồng tại một số điểm như bản Mậu, Tây Yên Tử, bản Ven xã Xuân Lương hay du lịch Khe Rỗ xã An Lạc đã góp phần nâng cao ý thức xây dựng môi trường văn hóa, cảnh quan văn minh, sạch sẽ, đóng góp tích cực cho việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của đồng bào dân tộc Dao, Tày, Nùng, Cao Lan tại các địa phương này. Đặc biệt trong việc gìn giữ văn hoá thông qua việc gìn giữ các lễ hội, âm nhạc, trang phục, ẩm thực và nghề truyền thống... nhằm mang đến cho công chúng và du khách những trải nghiệm đặc sắc. Điển hình như tại bản Mậu Tây Yên Tử, nhờ việc phát triển du lịch nên nhiều phong trào văn nghệ được phát triển, các CLB văn nghệ người Dao, CLB sinh hoạt văn hoá dân gian người Dao Tây Yên Tử được thành lập và duy trì, nghề thêu ren truyền thống, nghề làm thuốc lá người Dao cũng đã phát triển. Một số hộ gia đình tham gia tích cực vào các hoạt động du lịch thông qua việc duy trì nghề truyền thống. Đầu tư hạ tầng kinh doanh các cơ sở lưu trú tạo nguồn sinh kế bền vững cho gia đình và một số lao động địa phương.

          Tuy nhiên theo đánh giá, hiện tại ở Bắc Ninh, phát triển du lịch cộng đồng ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi còn gặp rất nhiều khó khăn, thách thức. Du lịch cộng đồng của Bắc Ninh vẫn mang tính tự phát, thiếu bền vững. Nguyên nhân được xác định là chưa có sự quan tâm, hỗ trợ nguồn lực đúng mức của các cấp chính quyền, các ngành chức năng. Có địa phương sao chép cách làm của nơi khác hoặc xây dựng mô hình nhưng không cần biết quy chế, quy chuẩn, những điều cần thiết để phát triển du lịch cộng đồng bền vững. Nhiều bà con vùng đồng bào dân tộc thiểu số chưa thực sự hiểu giá trị của văn hóa bản địa và là “chìa khóa” phát triển du lịch cộng đồng nên khi thấy nhu cầu du khách tăng, sẵn sàng xây dựng thêm những khu lưu trú, làm phá vỡ cảnh quan tự nhiên, thương mại hóa văn hóa bản địa, gây tổn thương và ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững.

Mô hình du lịch cộng đồng ở Bắc Ninh hiện được định vị là phục vụ du khách có mức chi trả thấp, thu nhập của người dân chủ yếu đến từ cung cấp dịch vụ ăn, ngủ với giá rẻ nên doanh thu chưa cao. Trong khi đó, du khách hiện nay có nhu cầu lớn về trải nghiệm du lịch, họ sẵn sàng chi trả cho các dịch vụ cao cấp của du lịch cộng đồng. Nên thay vì chỉ khai thác trên chính ngôi nhà, thửa ruộng, mảnh vườn của mình, những chủ homestay cần biết kết hợp với các doanh nghiệp trong thu hút khách, khai thác các hình thức trải nghiệm văn hóa cộng đồng... trên cơ sở phân chia hài hòa lợi ích. Đó là cách vừa giữ gìn, lan tỏa được văn hóa bản địa, vừa phát triển được du lịch cộng đồng một cách bền vững.

Để phát triển du lịch cộng đồng gắn với tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tại tỉnh Bắc Ninh hiện tỉnh đang triển khai nhiều giải pháp cụ thể, trong đó chỉ đạo các địa phương cần có sự nghiên cứu cụ thể ở nhiều lĩnh vực như cuộc sống cư dân bản địa, văn hóa, ẩm thực đặc trưng, phong tục, tập quán sinh hoạt... Từ đó định hướng các giá trị cốt lõi của cộng đồng, giữ gìn và phát triển không gian văn hóa để nuôi dưỡng, bảo tồn và phát huy những giá trị ấy. Trong đó tập trung: Huy động dự vào cuộc trực tiếp của đồng bào dân tộc thiểu số quản lý, cung cấp dịch vụ (homestay, ẩm thực, hướng dẫn viên bản địa) để giữ trọn tính nguyên bản và giúp người dân thụ hưởng trực tiếp lợi ích kinh tế. Xây dựng sản phẩm trải nghiệm thực tế để du khách được tham gia hát Then, làm nông nghiệp, thưởng thức ẩm thực dân tộc và học làm sản phẩm thủ công. Bảo tồn kết hợp nâng cấp hạ tầng trùng tu, phục dựng các không gian văn hóa truyền thống; hỗ trợ tập huấn kỹ năng du lịch, vệ sinh môi trường và an toàn thực phẩm cho người dân. Liên kết tour tuyến các điểm du lịch cộng đồng vùng dân tộc thiểu số với chuỗi du lịch di sản văn hoá vùng Kinh Bắc, di sản tuyến du lịch theo dấu chân Phật Hoàng...nhằm thu hút và kéo dài thời gian lưu trú của du khách.  

Bên cạnh đó, để du lịch cộng đồng ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số Bắc Ninh phát triển cần tuân thủ các nguyên tắc: Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch bền vững. Chú trọng đến bảo vệ môi trường, an ninh trật tự, an toàn xã hội; giải quyết tốt mối quan hệ hài hòa giữa lợi ích của cộng đồng các dân tộc thiểu số với lợi ích nhà nước và của các doanh nghiệp; Cùng với việc nâng cao vai trò lãnh đạo của các cấp ủy Đảng và hiệu lực, hiệu quả quản lý của nhà nước; Huy động sự vào cuộc mạnh mẽ của doanh nghiệp, cộng đồng dân cư địa phương, nâng cao trình độ trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho người dân làm du lịch, góp phần hoàn thiện những mô hình du lịch cộng đồng bền vững./.

                                                                                       Minh Chiến