Gìn giữ điệu then

Giữ lửa từ cộng đồng

Then là loại hình di sản văn hóa đặc sắc của đồng bào Tày, Nùng, Thái, hội tụ nhiều giá trị về ngôn ngữ, âm nhạc, văn học dân gian, phong tục tập quán và nghệ thuật trình diễn. Năm 2019, Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, tạo thêm động lực để các địa phương quan tâm hơn đến công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Nghệ nhân Ưu tú Lục Văn Tích, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính xã Sơn Hải dạy cách chơi đàn tính cho học viên trong Câu lạc bộ.

Định kỳ từ 1 đến 2 tuần, Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính xã Sơn Hải lại tổ chức sinh hoạt. Là người dân tộc Nùng, biết hát then, chơi đàn tính từ nhỏ, với mong muốn lưu giữ di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc mình, năm 2014, Nghệ nhân Ưu tú Lục Văn Tích (sinh năm 1977) đề xuất thành lập Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính xã Sơn Hải.

Hiện nay, Câu lạc bộ có 26 thành viên do anh làm chủ nhiệm. Ngoài truyền dạy các làn điệu then cổ và kỹ năng chơi đàn tính, Câu lạc bộ còn sưu tầm, dàn dựng những bài then lời mới ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước, xây dựng đời sống văn hóa... Riêng nghệ nhân Lục Văn Tích đã truyền dạy cho hàng trăm học sinh ở các trường trong và ngoài xã. "Để hát được một bài then hay kết hợp chơi đàn tính phải mất rất nhiều thời gian. Vì vậy, ngoài niềm đam mê, người học phải kiên trì, chịu khó, nếu không rất dễ bỏ cuộc", nghệ nhân Lục Văn Tích nói.

Không riêng Sơn Hải, nhiều câu lạc bộ hát then khác trên địa bàn tỉnh cũng đang trở thành những địa chỉ gìn giữ di sản. Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính xã Trường Sơn thành lập năm 2019, hiện quy tụ hơn 30 thành viên ở nhiều độ tuổi khác nhau. Điều đáng mừng là năm 2025, Câu lạc bộ kết nạp thêm bốn học sinh tiểu học tham gia sinh hoạt, góp phần tạo lực lượng kế cận cho loại hình nghệ thuật truyền thống. "Chúng tôi rất vui vì mọi người dù bận tăng gia, sản xuất song ai nấy đều say mê, tham gia sinh hoạt đều đặn. Câu lạc bộ không chỉ là nơi luyện tập mà còn là địa chỉ mọi người gặp gỡ, giao lưu, động viên nhau trong cuộc sống, chia sẻ kinh nghiệm làm ăn và cùng gìn giữ nét văn hóa độc đáo của dân tộc mình", bà Vi Thị Kim, Chủ nhiệm Câu lạc bộ cho biết.

Những năm gần đây, tỉnh Bắc Ninh triển khai nhiều hoạt động như kiểm kê, sưu tầm, mở các lớp truyền dạy, khuyến khích thành lập câu lạc bộ hát then - đàn tính, thực hiện chính sách hỗ trợ đối với các nghệ nhân có nhiều đóng góp trong việc giữ gìn di sản. Đến nay, toàn tỉnh có 27 câu lạc bộ hát then - đàn tính hoạt động thường xuyên tại các địa phương có đông đồng bào dân tộc Tày, Nùng sinh sống, tập trung chủ yếu ở các xã, phường: An Lạc, Vân Sơn, Biển Động, Lục Ngạn, Sơn Hải, Biên Sơn, Trường Sơn, Nghĩa Phương, Kép, Yên Thế, Xuân Lương, Phượng Sơn (mỗi câu lạc bộ có từ 15-40 người).

Quảng bá di sản

Không chỉ được gìn giữ trong các câu lạc bộ, hát then - đàn tính ngày càng hiện diện nhiều hơn trong các hoạt động văn hóa, du lịch và đời sống cộng đồng, bước đầu tạo sinh kế cho người dân. Tại Điểm du lịch cộng đồng An Lạc, Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính thôn Biểng (trước đây là thôn Nà Ó) có 15 thành viên. Khi các đoàn khách du lịch có nhu cầu thưởng thức hát then, các thành viên biểu diễn, giao lưu. Trung bình, mỗi buổi biểu diễn (tùy theo thời gian phục vụ và số lượng khách), mỗi thành viên trong Câu lạc bộ có thu nhập từ 250 đến 300 nghìn đồng.

Một tiết mục biểu diễn hát then - đàn tính tại sự kiện trưng bày tư liệu "Tinh hoa di sản văn hóa Bắc Ninh" năm 2026.

Trong các chương trình nghệ thuật, hội diễn của tỉnh, những làn điệu then ngày càng xuất hiện nhiều hơn. Tại các kỳ liên hoan, hội diễn nghệ thuật quần chúng cấp khu vực và toàn quốc, các đoàn nghệ thuật của Bắc Ninh nhiều lần giành giải cao với những tiết mục hát then - đàn tính. Dấu mốc đáng chú ý là tháng 11/2025, tỉnh Bắc Ninh tổ chức Liên hoan hát then, đàn tính lần thứ Nhất. Liên hoan quy tụ 12 đoàn nghệ thuật quần chúng với gần 400 diễn viên, nhạc công, nghệ nhân. Đây là kỳ liên hoan có quy mô lớn nhất từ trước đến nay. Không chỉ tạo không gian giao lưu, học hỏi giữa các nghệ nhân, liên hoan còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn di sản, quảng bá bản sắc văn hóa địa phương, thúc đẩy phát triển du lịch.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản then vẫn còn không ít khó khăn. Nguồn lực đầu tư cho hoạt động bảo tồn chưa đáp ứng yêu cầu. Một số làn điệu then cổ đứng trước nguy cơ mai một. Công tác truyền dạy ở một số địa phương chưa thực sự được chính quyền, ngành chức năng quan tâm. Việc phát hiện, tìm kiếm, bổ sung lực lượng trẻ kế cận rất khó khăn. Bên cạnh đó, điều kiện hoạt động của nhiều câu lạc bộ còn hạn chế...

Theo ông Thân Văn Hiếu, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Xúc tiến du lịch tỉnh, thời gian tới, đơn vị sẽ tiếp tục mở các lớp truyền dạy, bồi dưỡng hát then - đàn tính; tham mưu tổ chức nhiều hội thi, hội diễn nhằm tạo môi trường để các nghệ nhân và câu lạc bộ giao lưu, thực hành di sản. Phối hợp với các địa phương, đơn vị liên quan đẩy mạnh tuyên truyền, tăng cường huy động nguồn lực xã hội hóa, hỗ trợ các câu lạc bộ về cơ sở vật chất, trang phục, nhạc cụ; khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ.

THEO BÁO BN