Bắc Ninh gìn giữ bản sắc để phát triển du lịch

Hấp dẫn du khách từ những giá trị nguyên bản

Trong làn điệu sloong hao ngân vang giữa bản Bắc Hoa (xã Tân Sơn), nhiều du khách thích thú dừng chân trước những ngôi nhà trình tường nhuốm màu thời gian. Ở đây, người già kể chuyện bản làng, phụ nữ giới thiệu nghề truyền thống, trẻ nhỏ trong trang phục dân tộc ríu rít nô đùa… Nhịp sống mộc mạc, bình yên ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng của điểm du lịch cộng đồng vùng cao.

Người dân Bắc Hoa vẫn giữ gìn nét văn hóa truyền thống trong trang phục và hát dân ca dân tộc Nùng.

Đến Bắc Hoa, du khách như bước vào không gian văn hóa còn lưu giữ gần như nguyên vẹn bản sắc của đồng bào Nùng. Thôn Bắc Hoa có khoảng 160 hộ dân, trong đó khu trung tâm phát triển du lịch cộng đồng gồm những căn nhà cổ của 19 hộ thuộc bản Bắc Hoa. Những ngôi nhà trình tường đất, mái ngói âm dương không chỉ là dấu ấn kiến trúc độc đáo mà còn lưu giữ nếp sống, phong tục và ký ức của đồng bào nơi đây.

Sức hút của Bắc Hoa chính là đời sống văn hóa truyền thống vẫn hiện hữu trong từng gia đình. Người cao tuổi vẫn sử dụng tiếng Nùng trong sinh hoạt hằng ngày; phụ nữ mặc trang phục truyền thống trong các dịp lễ, Tết; các câu lạc bộ văn nghệ duy trì thường xuyên việc trình diễn những làn điệu dân ca. Chính nền tảng văn hóa ấy đã trở thành “tài sản” để địa phương phát triển du lịch cộng đồng theo hướng khai thác những giá trị nguyên bản.

Đồng chí Vi Văn An, Chủ tịch UBND xã Tân Sơn cho biết: “Địa phương xác định phát triển du lịch cộng đồng tạo sinh kế cho người dân gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống. Bắc Hoa có lợi thế về hệ thống nhà cổ, cảnh quan tự nhiên và bản sắc văn hóa của đồng bào Nùng, vì vậy xã đang tập trung bảo tồn khu nhà cổ, phối hợp xây dựng mô hình làng văn hóa du lịch. Cùng đó, truyền dạy dân ca, nghề dệt thổ cẩm, quảng bá điểm đến, giúp người dân từng bước làm du lịch chuyên nghiệp nhưng vẫn gìn giữ bản sắc”.

Nếu Bắc Hoa hấp dẫn bởi không gian nhà cổ và văn hóa của người Nùng thì bản Mậu (xã Tây Yên Tử) lại níu chân du khách bằng những trải nghiệm mang đậm bản sắc của đồng bào Dao. Trong những nếp nhà nép mình bên sườn núi, phụ nữ người Dao vẫn miệt mài thêu trang phục truyền thống; nghề thuốc nam, thuốc tắm lá, nghệ thuật ẩm thực và kho tàng tri thức dân gian được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những giá trị gắn bó với đời sống thường ngày nay trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, góp phần tạo sinh kế và tiếp thêm động lực để người dân bảo tồn di sản văn hóa.

Theo bà Triệu Thị Hoa, Giám đốc Hợp tác xã Du lịch cộng đồng bản Mậu, trước đây nghề thêu, thuốc tắm lá hay các món ăn truyền thống chủ yếu phục vụ sinh hoạt hằng ngày. Từ khi phát triển du lịch cộng đồng, người dân nhận ra chính những giá trị bình dị ấy lại là điều du khách muốn khám phá. Vì thế, mỗi gia đình càng có ý thức gìn giữ nghề truyền thống, tiếng nói, trang phục và phong tục của dân tộc mình.

Bà Hoa chia sẻ: “Điều chúng tôi mong muốn nhất là khi rời bản Mậu, du khách không chỉ nhớ cảnh đẹp mà còn nhớ đến sự chân thành, mến khách và những nét văn hóa đặc sắc của người Dao”.

Để bản sắc trở thành động lực phát triển

Hiện nay, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi của tỉnh chiếm hơn 30% số xã, phường với hơn 274 nghìn người. Không gian này hội tụ nhiều danh thắng tự nhiên cùng kho tàng văn hóa đặc sắc của các dân tộc Nùng, Tày, Dao, Sán Dìu, Hoa, Cao Lan với những giá trị về kiến trúc, tiếng nói, dân ca, lễ hội, nghề thủ công và tri thức dân gian - là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng.

Đồng bào Cao Lan ở bản Ven (Xuân Lương) làm bánh truyền thống.

Bên cạnh Bắc Hoa và bản Mậu, bản Ven (xã Xuân Lương) cũng trở thành điểm đến hấp dẫn với đồi chè, nhà sàn truyền thống, rừng nguyên sinh, làn điệu sình ca và những món ăn đậm hương vị bản địa. Cùng với đó, việc kết nối các bản làng với hệ thống di tích, danh thắng như đền Thần Nông, Khu du lịch sinh thái Suối Mỡ và tuyến du lịch tâm linh Tây Yên Tử đang từng bước hình thành các hành trình trải nghiệm đa dạng.

Có thể thấy, sức hấp dẫn của du lịch cộng đồng không nằm ở những công trình quy mô lớn mà ở chính những giá trị văn hóa được gìn giữ trong từng nếp nhà, làn điệu dân ca, lễ hội, nghề truyền thống và phong tục tập quán - những giá trị tạo nên bản sắc riêng của mỗi vùng đất.

Những năm gần đây tỉnh tập trung triển khai Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”. Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch ưu tiên bảo tồn các làng truyền thống, không gian văn hóa, di sản phi vật thể; mở các lớp truyền dạy dân ca, nghề truyền thống, tập huấn kỹ năng làm du lịch cộng đồng; đồng thời, hỗ trợ đầu tư cơ sở vật chất, bảo tồn nhà cổ, xây dựng thiết chế văn hóa và quảng bá điểm đến. Nhờ đó, nhiều giá trị văn hóa được khơi dậy, trở thành sinh kế cho người dân thông qua các hoạt động du lịch, nghề thủ công, ẩm thực truyền thống và các mô hình hợp tác xã du lịch cộng đồng.

Quan trọng hơn, ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, để du lịch vùng đồng bào dân tộc thiểu số phát triển tương xứng với tiềm năng vẫn còn nhiều khó khăn cần tháo gỡ. Điển hình như hạ tầng ở một số điểm đến chưa đồng bộ; sản phẩm du lịch còn thiếu tính liên kết; nguồn nhân lực và công tác quảng bá chưa đáp ứng yêu cầu. Đặc biệt, nếu chạy theo lợi ích trước mắt, thương mại hóa các giá trị truyền thống hoặc làm mất đi không gian văn hóa nguyên bản thì sức hấp dẫn của du lịch cộng đồng sẽ khó bền vững.

Đại diện các hợp tác xã, doanh nghiệp làm du lịch cộng đồng ở các thôn, bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số mong muốn các cấp, ngành tiếp tục hỗ trợ đào tạo kỹ năng làm du lịch cũng như xây dựng sản phẩm đặc trưng, tăng cường quảng bá và kết nối với doanh nghiệp lữ hành...

Theo ông Đỗ Tuấn Khoa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ngành sẽ tiếp tục tham mưu triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch; ưu tiên bảo tồn các làng, bản truyền thống, phục dựng lễ hội, dân ca, nghề thủ công; nâng cao chất lượng các điểm du lịch cộng đồng; tăng cường liên kết tour, tuyến, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá điểm đến và phát triển các sản phẩm OCOP gắn với trải nghiệm văn hóa, đưa người dân địa phương trở thành những "đại sứ du lịch" trên chính quê hương mình.