Khám phá sự độc đáo tinh hoa văn hóa làng nghề đúc đồng Đại Bái

Bắc Ninh – Kinh Bắc là một trong những cái nôi văn hóa lâu đời của vùng đồng bằng sông Hồng, nổi tiếng là địa phương sở hữu số lượng làng nghề truyền thống phong phú bậc nhất cả nước.  Những làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh là kết tinh ngàn năm văn hóa dân gian qua những sản phẩm thủ công tinh xảo, độc đáo, trong đó có làng nghề gò đúc đồng Đại Bái. Tồn tại và được giữ gìn qua hàng nghìn năm tuổi làng nghề gò đúc đồng Đại Bái chuyên sản xuất đồ thờ cúng, đỉnh đồng, tượng đồng và tranh đồng.

Làng đúc Đồng Đại Bái xưa kia gọi là Văn Lãng, nay là phường Gia Bình tỉnh Bắc Ninh và cách trung tâm Hà Nội khoảng 40km. Nơi đây nổi tiếng với các sản phẩm gò và đúc đồng mỹ nghệ vô cùng tinh xảo, trở thành một biểu tượng di sản văn hóa đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc. Các sản phẩm của làng nghề đúc đồng Đại Bái vô cùng đa dạng, đồ thờ cúng tâm linh, đồ trang trí mỹ nghệ cho đến vật phẩm phong thủy và đồ gia dụng. Điểm đặc trưng làm nên thương hiệu Đại Bái chính là kỹ thuật gò thủ công từ đồng tấm và công nghệ đúc đồng tinh xảo kết hợp với nghệ thuật phối màu, chạm khảm (tam khí, ngũ sắc, dát vàng) rất đặc trưng; Đồ thờ cúng tâm linh là dòng sản phẩm cốt lõi của làng nghề đúc đồng Đại Bái. Đây là nhóm sản phẩm nổi tiếng và có sản lượng lớn nhất của Đại Bái, xuất hiện nhiều các ban thờ gia tiên, đình, chùa, nhà thờ họ tại Việt Nam; Dòng sản phẩm mang tính nghệ thuật và giá trị trưng bày lớn này đòi hỏi tay nghề cao của các nghệ nhân làng nghề. Vật phẩm phong thủy thường được chế tác theo đúng quy chuẩn biểu tượng phong thủy, phục vụ nhu cầu trấn trạch, chiêu tài lộc, cầu bình an. Một dòng sản phẩm nữa là đồ đồng gia dụng và nhạc cụ truyền thống là những sản phẩm gắn liền với lịch sử hình thành ban đầu của làng nghề.

Trước đây làng đúc đồng Đại Bái bao gồm bốn xóm (Sông, Tây, Giữa và xóm Ngoài) mỗi xóm chuyên sản xuất một mặt hàng riêng. Nhờ có sự phân công lao động như vậy mà Đại Bái qua từng thời kỳ vẫn phát triển đạt đến chuyên môn hóa chặt chẽ, những kỹ thuật luyện đồng luyện, pha chế đồng đạt đế độ chuyên sâu. Quy trình chế tác tại làng nghề Đúc đồng Đại Bái được chia làm hai phương pháp chính tùy thuộc vào đặc thù sản phẩm: Phương pháp Đúc đồng (cho đồ thờ, tượng, đỉnh) và Phương pháp Gò đồng tấm (cho tranh đồng, mâm, hoành phi); Để tạo ra một sản phẩm đồ đồng hoàn chỉnh và "có hồn", các nghệ nhân Đại Bái phải tuân thủ nghiêm ngặt những công đoạn thủ công phức tạp gồm: Tạo mẫu, tạo khuôn đúc, sau đó nấu chảy, rót đồng nguyên liệu vào khuôn và nấu nóng chảy trong lò ở nhiệt độ khoảng 1200°C. Khi đồng hóa lỏng hoàn toàn, nghệ nhân sẽ pha thêm tỷ lệ các kim loại gia truyền (thiếc, chì, kẽm) để tăng độ chảy loãng và độ bền, giúp đồng điền đầy mọi chi tiết nhỏ. Bước cuối cùng là dỡ khuôn và hoàn thiện sản phẩm. Ở bước này người thợ phải mài giũa, cắt bỏ phần thừa, đục lỗ và làm nhẵn bề mặt hoàn thiện sản phẩm. Nhiều tác phẩm đỉnh cao còn được áp dụng kỹ thuật khảm tam khí, ngũ sắc hoặc dát vàng, dát bạc giúp đồ đồng Đại Bái vừa giữ vững nét văn hóa tâm linh cốt lõi, vừa phù hợp với không gian kiến trúc đương đại.

Hiện các sản phẩm đồ Đồng Đại Bái đạt độ mỹ thuật cao được nhiều thị trường ưa chuộng và được xuất khẩu sang thị trường một số nước như Trung Quốc, Đài Loan, Nhật và một số nước Đông Nam Á. Để đáp ứng được nhu cầu của thị trường ngày càng mở rộng, hiện làng nghề có hơn 700 hộ làm nghề với khoảng hơn 1.700 nhân công tham gia chế tác, trong đó có rất nhiều nghệ nhân. Hiện làng nghề Đại Bái đã được biết đến rộng rãi nhờ các cửa hàng đại diện và các website quảng bá sản phẩm. Nhiều hộ dân làng nghề cũng đã sử dụng các nền tảng số (Facebook, TikTok, YouTube) để giới thiệu hình ảnh làng nghề và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của gia đình nhằm tiếp cận rộng rãi đối với các đối tượng khách hàng.

 

Trải qua hàng nghìn năm thăng trầm lịch sử, làng nghề Đại Bái không chỉ là một trong những làng nghề tiêu biểu của cả nước mà còn là điểm đến lý tưởng cho những ai muốn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và làng nghề truyền thống. Đến đây du khách có thể tự tay tham gia các công đoạn gò, đúc, chạm khắc đồng dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và mua những sản phẩm tinh xảo của làng nghề. Từ làng Đại Bái, du khách có thể kết hợp đến tìm hiểu, trải nghiệm các điểm du lịch lân cận như làng tranh Đông Hồ, làng gốm Phù Lãng hay các di tích lịch sử trong vùng. Hoặc cũng có thể đến các điểm di tích Đền Đô, Làng Diềm để tìm hiểu lịch sử, trải nghiệm văn hoá Kinh Bắc- Bắc Ninh./. 

 

                                                                                   Nguyễn Huệ